Mycoplasma pneumoniae bakteriýalar bilen wiruslaryň arasyndaky aralyk bolan mikroorganizmdir; onuň öýjük diwary ýok, ýöne öýjük membranasy bar we özbaşdak köpelip ýa-da eýe öýjükleriniň içinde aralaşyp we parazitlik edip bilýär. Mycoplasma pneumoniae-niň genomy kiçi, diňe 1000 töweregi gen bar. Mycoplasma pneumoniae örän üýtgeýändir we genetiki rekombinasiýa ýa-da mutasiýa arkaly dürli gurşawlara we eýelere uýgunlaşyp bilýär. Mycoplasma pneumoniae esasan azitromisin, eritromisin, klaritromisin we ş.m. ýaly makrolid antibiotiklerini ulanmak arkaly gözegçilikde saklanýar. Bu dermanlara garşylyk görkezýän näsaglar üçin täze tetrasiklinler ýa-da hinolonlar ulanylyp bilner.
Ýakynda Milli Saglygy Goraýyş Komissiýasy gyşda dem alyş ýollarynyň keselleriniň öňüni almak we olara gözegçilik etmek, Hytaýda dem alyş ýollarynyň keselleriniň ýaýramagy we gyşda öňüni alyş çäreleri barada metbugat maslahatyny geçirdi we köpçülikleýin habar beriş serişdeleriniň soraglaryna jogap berdi. Maslahatda bilermenler häzirki wagtda Hytaýyň dem alyş ýollarynyň keselleriniň ýokary ýaýraýan möwsümine girendigini we dürli dem alyş ýollarynyň keselleriniň biri-biri bilen baglanyşyklydygyny we üst-üste goşulyp, adamlaryň saglygyna howp salýandygyny aýtdylar. Dem alyş ýollarynyň keselleri patogen infeksiýasy ýa-da başga faktorlar, esasan ýokarky dem alyş ýollarynyň infeksiýasy, pnewmoniýa, bronhit, astma we ş.m. sebäpli dem alyş ýollarynyň nemli örtüginiň çişmegini aňladýar. Milli Saglygy Goraýyş we Saglygy Goraýyş Komissiýasynyň gözegçilik maglumatlaryna görä, Hytaýda dem alyş ýollarynyň keselleriniň patogenlerinde esasan gripp wiruslary agdyklyk edýär, başga patogenleriň dürli ýaş toparlarynda ýaýramagyndan başga-da, mysal üçin, 1-4 ýaşly çagalarda sowuklama döredýän rinowiruslar hem bar; 5-14 ýaş aralygyndaky adamlaryň ilatynda mikoplazma infeksiýalary we sowuklama döredýän adenowiruslar ilatyň belli bir bölegini emele getirýär; 15-59 ýaş aralygynda rinowiruslar we neokoronawiruslar duş gelýär; 60+ ýaş aralygynda bolsa adam parapnewmowirusy we umumy koronawirus köp duş gelýär.
Gripp wiruslary üç görnüşde, A, B we C görnüşinde bolýan oňyn zynjyrly RNK wiruslarydyr. A gripp wiruslary ýokary derejede üýtgeýänlige eýedir we gripp pandemiýalaryna sebäp bolup biler. Gripp wirusynyň genomy sekiz segmentden ybarat bolup, olaryň her biri bir ýa-da birnäçe beloklary kodlaýar. Gripp wiruslary iki esasy usulda mutasiýa edýär, biri antigen sürüşmesi, bu ýerde wirus genlerinde nokat mutasiýalary ýüze çykýar we wirusyň ýüzünde gemagglutinin (HA) we neýraminidaza (NA) antigen üýtgeşmelerini döredýär; beýlekisi bolsa antigen gaýtadan düzülmegi, bu ýerde gripp wiruslarynyň dürli alt görnüşleriniň bir wagtda şol bir öýjükde ýokuşmagy wirus gen segmentleriniň rekombinasiýasyna getirýär we netijede täze alt görnüşleriň emele gelmegine getirýär. Gripp wiruslary esasan oseltamiwir we zanamiwir ýaly neýraminidaza ingibitorlaryny ulanmak arkaly dolandyrylýar we agyr keselli hassalarda simptomatik goldaw terapiýasy we gaýraüzülmeleri bejermek hem zerurdyr.
Neokoronawirus Coronaviridae maşgalasyna degişli bolan bir zynjyrly pozitiw duýgur zynjyrly RNK wirusy bolup, onuň dört kiçi maşgalasy, ýagny α, β, γ we δ bar. α we β kiçi maşgalalary esasan süýdemdirijilere ýokuşdyrýar, γ we δ kiçi maşgalalary bolsa esasan guşlara ýokuşdyrýar. Neokoronawirusyň genomy 16 sany gurluşsyz we dört sany gurluşly beloklary, ýagny membrana belogyny (M), gemagglutinin (S), nukleoproteini (N) we ferment belogyny (E) kodlaýan uzyn açyk okamak çarçuwasyndan ybarat. Neokoronawiruslaryň mutasiýalary, esasan, wirusyň replikasiýasyndaky ýa-da ekzogen genleriň girizilmegindäki ýalňyşlyklar sebäpli ýüze çykýar, bu bolsa wirusyň geçişine, patogenligine we immun gaçyş ukybyna täsir edýän wirus genleriniň yzygiderliginde üýtgeşmelere getirýär. Neokoronawiruslar, esasan, ridesivir we lopinawir/ritonawirus ýaly wirusa garşy dermanlary ulanmak arkaly bejerilýär we agyr ýagdaýlarda, simptomatik goldaw terapiýasy we gaýraüzülmeleri bejermek hem talap edilýär.
Dem alyş ýollarynyň keselleriniň öňüni almagyň esasy usullary aşakdakylardyr:
Waksina. Waksina ýokanç keselleriň öňüni almagyň iň täsirli usulydyr we bedeni kesel döredijilere garşy immunitet döretmäge höweslendirip biler. Häzirki wagtda Hytaýda dem alyş ýollarynyň keselleri üçin dürli waksinalar bar, mysal üçin, gripp waksina, täze täç waksina, pnewmokokk waksina, gökösme waksina we ş.m. Saksinasiýa hukugy bolan adamlaryň, esasanam gartaşan adamlaryň, esasy keselleri bolan näsaglaryň, çagalaryň we beýleki esasy ilatyň wagtynda sanjym almagy maslahat berilýär.
Şahsy arassaçylyk endiklerini saklaň. Dem alyş ýollarynyň keselleri esasan damja we aragatnaşyk arkaly ýaýraýar, şonuň üçin elleriňizi yzygiderli ýuwmak, üsgürýän ýa-da asgyrýan wagtyňyz agzyňyzy we burnuňyzy salfetka ýa-da dyrnak bilen ýapmak, tüýkürmezlik we gap-gaçlary paýlaşmazlyk arkaly kesel döredijileriň ýaýramagyny azaltmak möhümdir.
Köpçülikli we howasy gowşak ýerlerden gaça duruň. Köpçülikli we howasy gowşak ýerler dem alyş ýollarynyň keselleri üçin ýokary töwekgelçilikli gurşaw bolup, kesel döredijileriň özara infeksiýasyna sezewar bolýar. Şonuň üçin bu ýerlere gitmegi azaltmak möhümdir we gitmeli bolsaňyz, başgalar bilen ýakyn gatnaşykdan gaça durmak üçin maska dakynmak we belli bir sosial aralygy saklamak möhümdir.
Bedeniň garşylygyny güýçlendiriň. Bedeniň garşylygy kesel döredijilerden goranmagyň ilkinji ugrydyr. Bedeniň immunitetini ýokarlandyrmak we akylly iýmitlenmek, ortaça maşk etmek, ýeterlik uklamak we gowy pikirlenmek arkaly ýokançlyk töwekgelçiligini azaltmak möhümdir.
Ýyly saklamaga üns beriň. Gyşky temperatura pes bolýar we sowuk howanyň täsiri dem alyş ýollarynyň nemli örtüginiň immun funksiýasynyň peselmegine getirip, kesel döredijileriň aralaşmagyny ýeňilleşdirýär. Şonuň üçin ýyly saklamaga, degişli eşikleri geýmäge, sowuklamadan we dümewden gaça durmaga, içerki temperaturany we çyglylygy wagtynda sazlamaga we içerki howanyň çalşylmagyny saklamaga üns beriň.
Wagtynda lukmana ýüz tutuň. Eger gyzgynlyk, üsgürme, bokurdagyň agyrmagy we dem alyş kynçylygy ýaly dem alyş ýollarynyň keselleriniň alamatlary ýüze çyksa, wagtynda adaty lukmançylyk edarasyna baryp, lukmanyň görkezmelerine laýyklykda keseli anyklap, bejermeli, şeýle hem özbaşdak derman içmeli däl ýa-da lukmana ýüz tutmagy gijikdirmeli däl. Şol bir wagtyň özünde, lukmanyňyza epidemiologik we täsir taryhyňyz barada hakykatdan habar bermeli we keseliň ýaýramagynyň öňüni almak üçin epidemiologik barlaglarda we epidemiologik çärelerde onuň bilen hyzmatdaşlyk etmeli.
Ýerleşdirilen wagty: 2023-nji ýylyň 15-nji dekabry